Οι περισσότεροι έχουμε ακούσει κάποια στιγμή μια μητέρα ή μια γιαγιά να επικαλείται τον Άγιο Φανούριο όταν κάτι έχει χαθεί: «Άγιε μου Φανούριε, φανέρωσέ μου αυτό που ψάχνω και θα σου φτιάξω Φανουρόπιτα».
Η φράση αυτή δεν είναι τυχαία. Ο Άγιος Φανούριος έχει συνδεθεί βαθιά στη λαϊκή παράδοση με την εύρεση χαμένων αντικειμένων, αλλά και γενικότερα με τη «φανέρωση» μιας λύσης ή ενός δρόμου που αναζητά κάποιος.
Κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου, ημέρα που τιμάται η μνήμη του, πολλοί πιστοί ετοιμάζουν τη γνωστή Φανουρόπιτα. Την πηγαίνουν στην εκκλησία για να ευλογηθεί και στη συνέχεια τη μοιράζουν σε συγγενείς, φίλους, γείτονες και στο εκκλησίασμα.
Πώς συνδέθηκε ο Άγιος Φανούριος με τη Ρόδο
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η ιστορία της τιμής του Αγίου Φανουρίου συνδέεται στενά με τη Ρόδο.
Κατά τη διάρκεια εργασιών σε ερείπια παλαιού ναού έξω από τα τείχη της πόλης, φέρεται να βρέθηκε μια παλιά εικόνα. Πάνω της υπήρχε το όνομα του Αγίου Φανουρίου.
Στην εικόνα παρουσιαζόταν ως νεαρός άνδρας με στρατιωτική ενδυμασία, κρατώντας σταυρό και αναμμένη λαμπάδα, ενώ γύρω του απεικονίζονταν σκηνές από το μαρτύριό του.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος αναγνώρισε την εικόνα και συνέβαλε στην καθιέρωση της τιμής του Αγίου. Ως ημέρα εορτασμού ορίστηκε η 27η Αυγούστου.
Με το πέρασμα των χρόνων η τιμή του Αγίου εξαπλώθηκε από τη Ρόδο σε πολλά ακόμη μέρη της Ελλάδας. Ιδιαίτερα έντονη έγινε στην Κρήτη, στην Κύπρο και σε πολλά νησιά, όπου δημιουργήθηκαν ναοί και μοναστήρια αφιερωμένα στη χάρη του.
Γιατί φτιάχνουμε Φανουρόπιτα
Η Φανουρόπιτα είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα που συνοδεύουν τη γιορτή του Αγίου Φανουρίου.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, πίσω από το έθιμο βρίσκεται μια ιστορία που αφορά τη μητέρα του Αγίου. Λέγεται ότι ήταν μια γυναίκα ιδιαίτερα σκληρή απέναντι στους φτωχούς και ότι δεν έδειχνε εύκολα έλεος στους ανθρώπους που είχαν ανάγκη.
Μια από τις παραδόσεις αφηγείται ότι κάποτε είχε προσφέρει σε έναν φτωχό ένα κρεμμυδόφυλλο. Όταν ο Άγιος προσπάθησε να μεσολαβήσει για τη σωτηρία της ψυχής της, αυτή η μικρή πράξη προσφοράς απέκτησε συμβολική σημασία.
Η ίδια αφήγηση θέλει τον Άγιο Φανούριο να παρακαλεί για τη συγχώρεση της μητέρας του. Έτσι, με τα χρόνια επικράτησε η συνήθεια οι πιστοί να προσφέρουν τη Φανουρόπιτα όχι μόνο προς τιμήν του Αγίου, αλλά και με ευχή για την ανάπαυση και τη συγχώρεση της μητέρας του.
Γι’ αυτό, όταν η πίτα μοιράζεται μετά την ευλογία της, παραδοσιακά ακούγεται η ευχή:
«Ο Θεός να συγχωρέσει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου».
Τι ζητούν οι πιστοί από τον Άγιο Φανούριο
Το ίδιο το όνομα «Φανούριος» συνδέθηκε στη λαϊκή συνείδηση με το ρήμα φανερώνω. Έτσι δημιουργήθηκε σταδιακά η πεποίθηση ότι ο Άγιος μπορεί να βοηθήσει κάποιον να βρει κάτι που έχει χάσει.
Άλλοι τον επικαλούνται όταν ψάχνουν ένα αντικείμενο, άλλοι όταν βρίσκονται μπροστά σε μια δύσκολη απόφαση και αναζητούν τη σωστή κατεύθυνση.
Η συνηθισμένη υπόσχεση είναι απλή: ο πιστός ζητά τη βοήθεια του Αγίου και τάζει να ετοιμάσει μια Φανουρόπιτα, την οποία στη συνέχεια θα μοιράσει.
Από εκεί προέρχεται και η πολύ γνωστή φράση:
«Άγιε μου Φανούριε, φανέρωσέ μου αυτό που έχασα και θα σου φτιάξω μια Φανουρόπιτα».
Η Φανουρόπιτα και οι ανύπαντρες κοπέλες
Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας και της Κύπρου το έθιμο απέκτησε με τα χρόνια και μια διαφορετική διάσταση.
Η λαϊκή παράδοση θέλει τις ανύπαντρες κοπέλες να φτιάχνουν Φανουρόπιτα ζητώντας από τον Άγιο να τους «φανερώσει» τον άνθρωπο που πρόκειται να παντρευτούν.
Σε κάποιους τόπους υπήρχε μάλιστα το έθιμο να κρατούν ένα μικρό κομμάτι από την ευλογημένη πίτα και να το τοποθετούν κάτω από το μαξιλάρι τους, πιστεύοντας ότι μπορεί να δουν στον ύπνο τους τον μελλοντικό τους σύζυγο.
Παρόμοιες παραδόσεις έχουν καταγραφεί σε διαφορετικές περιοχές, όπως η Κρήτη, η Κύπρος, η Σκιάθος και η Φλώρινα, με μικρές διαφοροποιήσεις από τόπο σε τόπο.
Ένα έθιμο που παραμένει ζωντανό
Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές παραδόσεις που δημιουργήθηκαν γύρω από το όνομά του, ο Άγιος Φανούριος παραμένει ένας ιδιαίτερα αγαπητός Άγιος.
Και κάθε 27 Αυγούστου, σπίτια και εκκλησίες γεμίζουν με το άρωμα της Φανουρόπιτας. Οι πίτες ευλογούνται και μοιράζονται, διατηρώντας ένα έθιμο που έχει περάσει από γενιά σε γενιά και εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής λαϊκής και θρησκευτικής παράδοσης.