Η Παναγία Σουμελά αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα του Ποντιακού Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας. Η ιστορία της περίφημης εικόνας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Μονή Σουμελά στον Πόντο, τον ξεριζωμό των Ελλήνων της περιοχής και τη μεταφορά των ιερών κειμηλίων στην Ελλάδα.
Για τους Ποντίους, η εικόνα δεν αποτελεί μόνο ένα θρησκευτικό κειμήλιο. Έγινε με το πέρασμα των αιώνων σύμβολο πίστης, μνήμης και σύνδεσης με την πατρίδα που άφησαν πίσω τους.
Η παράδοση για την εικόνα της Παναγίας
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η εικόνα της Παναγίας Σουμελά αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Λουκά και είναι γνωστή και ως Παναγία Αθηνιώτισσα.
Η ίδια παράδοση συνδέει την εικόνα με τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο, οι οποίοι τον 4ο αιώνα έφτασαν στο όρος Μελά, κοντά στην Τραπεζούντα. Εκεί ιδρύθηκε η περίφημη Μονή της Παναγίας Σουμελά, η οποία έμελλε να εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του Πόντου.
Η ονομασία «Σουμελά» συνδέεται με τη φράση «στου Μελά», δηλαδή στο όρος Μελά, όπου βρισκόταν το μοναστήρι.
Η ιστορική Μονή στον Πόντο
Χτισμένη σε ένα εντυπωσιακό σημείο πάνω στους απόκρημνους βράχους, η Μονή Σουμελά παρέμεινε επί αιώνες σημείο αναφοράς για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής.
Η εικόνα της Παναγίας φυλασσόταν εκεί μαζί με πολύτιμα κειμήλια και συγκέντρωνε πιστούς που έφταναν στη Μονή για να την προσκυνήσουν.
Όμως οι δραματικές εξελίξεις των αρχών του 20ού αιώνα άλλαξαν τα πάντα.
Η εικόνα θάβεται για να σωθεί
Με τον ξεριζωμό του ελληνικού πληθυσμού του Πόντου και την εγκατάλειψη της Μονής, οι τελευταίοι μοναχοί βρέθηκαν μπροστά σε μια δύσκολη απόφαση.
Το 1923, πριν εγκαταλείψουν οριστικά την περιοχή, έκρυψαν την εικόνα της Παναγίας και άλλα πολύτιμα κειμήλια, ώστε να μην καταστραφούν ή χαθούν.
Τα κειμήλια τοποθετήθηκαν σε κρύπτη στο μετόχι της Αγίας Βαρβάρας, σε μικρή απόσταση από τη Μονή. Εκεί παρέμειναν θαμμένα για περίπου οκτώ χρόνια.
Η μεγάλη αποστολή του 1931
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1931.
Έπειτα από διπλωματικές ενέργειες και συνεννόηση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, δόθηκε η δυνατότητα να αναζητηθούν και να μεταφερθούν στην Ελλάδα τα κρυμμένα κειμήλια.
Τη δύσκολη αποστολή ανέλαβε ο ιερομόναχος Αμβρόσιος Σουμελιώτης, ένας από τους ανθρώπους που γνώριζαν πού είχαν κρυφτεί.
Ο Αμβρόσιος ταξίδεψε στον Πόντο και έφτασε στην εγκαταλελειμμένη Μονή. Κατευθύνθηκε στο μετόχι της Αγίας Βαρβάρας και, έπειτα από αναζήτηση ανάμεσα στα ερείπια, εντόπισε την κρύπτη.
Μέσα βρισκόταν ακόμη η εικόνα της Παναγίας μαζί με άλλα σημαντικά κειμήλια.
Η αποστολή είχε πετύχει.
Η Παναγία Σουμελά φτάνει στην Ελλάδα
Στις 9 Νοεμβρίου 1931 η εικόνα και τα υπόλοιπα κειμήλια έφτασαν στην Αθήνα.
Αρχικά παραδόθηκαν στον τότε Μητροπολίτη Τραπεζούντος Χρύσανθο και στη συνέχεια η εικόνα φυλάχθηκε στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας, όπου παρέμεινε για περίπου είκοσι χρόνια.
Για τους ξεριζωμένους Ποντίους, όμως, η επιθυμία να αποκτήσει η Παναγία Σουμελά ένα νέο προσκύνημα στην Ελλάδα παρέμενε ζωντανή.
Μια νέα Σουμελά στο Βέρμιο
Το 1951 άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά το όραμα για τη δημιουργία ενός νέου προσκυνήματος.
Με πρωτεργάτη τον γιατρό και συγγραφέα Φίλωνα Κτενίδη και τη συμβολή των Ποντίων, επιλέχθηκε η περιοχή της Καστανιάς στις πλαγιές του Βερμίου, κοντά στη Βέροια.
Εκεί δημιουργήθηκε η νέα Παναγία Σουμελά και η ιστορική εικόνα μεταφέρθηκε από το Βυζαντινό Μουσείο στο νέο προσκύνημα.
Έτσι, εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το όρος Μελά του Πόντου, η παράδοση της Σουμελά απέκτησε μια νέα πατρίδα.
Ένα σύμβολο που παραμένει ζωντανό
Κάθε χρόνο, ιδιαίτερα τον Δεκαπενταύγουστο, πλήθος πιστών επισκέπτεται την Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο για να προσκυνήσει την εικόνα και να συμμετάσχει στις εκδηλώσεις για την Κοίμηση της Θεοτόκου.
Για τον Ποντιακό Ελληνισμό η σημασία της είναι ακόμη βαθύτερη. Η εικόνα συνδέει τη θρησκευτική πίστη με τη μνήμη των χαμένων πατρίδων και μια ιστορία αιώνων.
Από το όρος Μελά και την ιστορική Μονή του Πόντου, στην κρύπτη όπου παρέμεινε κρυμμένη και από εκεί στην Αθήνα και τελικά στο Βέρμιο, η διαδρομή της Παναγίας Σουμελά αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της θρησκευτικής και ιστορικής παράδοσης του Ποντιακού Ελληνισμού.